W dyskusji o wynikach uczniów najczęściej koncentrujemy się na metodach nauczania, motywowaniu oraz doborze narzędzi dydaktycznych. Tymczasem coraz częściej podkreśla się także rolę środowiska, w którym przebiega proces uczenia się. Organizacja przestrzeni w klasie może wpływać na koncentrację, relacje społeczne, poziom zaangażowania i komfort pracy, a pośrednio także na osiągnięcia szkolne. Wnioski te potwierdził projekt badawczo-edukacyjny Centrum Nauki Kopernik „Przestrzeń ma znaczenie”.

 
Przestrzeń jako element metodyki pracy

W praktyce dydaktycznej ważna jest spójność między celem zajęć a warunkami organizacyjnymi w klasie. Układ mebli i możliwość jego modyfikacji mogą ułatwiać prowadzenie określonych aktywności lub je utrudniać. Z rekomendacji projektu wynika, że sala, którą można sprawnie dostosować do celu lekcji, sprzyja stosowaniu aktywizujących form pracy i wzmacnia interakcje między uczniami. W praktyce oznacza to możliwość szybkiego przechodzenia między pracą indywidualną, rozmową i pracą zespołową:

• Pojedyncze stanowiska pracy pomagają w koncentracji podczas zadań indywidualnych.

• Układ w podkowę ułatwia prowadzenie rozmowy i dyskusji.

• Ustawienie wyspowe wspiera współpracę i pracę zespołową.

• Jeden wspólny stół może wzmacniać integrację grupy oraz porządkować wprowadzanie tematu lekcji.

• Tradycyjny układ rzędowy pozostaje użyteczny w sytuacjach wymagających instruktażu, prezentacji lub w trakcie sprawdzianów.
 

Trzy kierunki zmian wskazywane w rekomendacjach

W rekomendacjach Centrum Nauki Kopernik powtarzają się trzy obszary działań: partycypacja uczniów, dobrostan oraz mobilność przestrzeni.

  1. Partycypacja polega na traktowaniu uczniów jako współuczestników procesu organizowania przestrzeni. W warunkach szkolnych może to przyjmować formę wspólnego ustalania zasad organizacji pracy w klasie oraz odpowiedzialności za utrzymanie porządku w przestrzeni.
  2. Dobrostan odnosi się do warunków, które ograniczają czynniki obniżające efektywność uczenia się. Warto w tym kontekście uwzględniać nie tylko ergonomię, lecz także poziom bodźców w otoczeniu ucznia oraz uporządkowanie przestrzeni w sposób czytelny dla uczniów.
  3. Mobilność oznacza możliwość szybkiej zmiany aranżacji w zależności od rodzaju aktywności. W rekomendacjach podkreślono, że lżejsze meble oraz swoboda ich przestawiania zwiększają gotowość do stosowania metod aktywizujących, co przekłada się na wyższy poziom zaangażowania uczniów. Mobilność jest szczególnie istotna w klasach, w których regularnie stosuje się pracę w grupach, dyskusję lub elementy projektu.

Działania możliwe do wdrożenia bez zmian infrastrukturalnych — praktyczne wskazówki

Zmiany w organizacji przestrzeni nie muszą oznaczać kosztownych inwestycji. Oto propozycje, które można wdrożyć już teraz:

  • rotacja układu ławek w zależności od celu lekcji i planowanych aktywności,
  • ustalanie wspólnie z uczniami zasad korzystania z przestrzeni w klasie,
  • wykorzystanie naturalnego światła oraz wyznaczenie stref pracy w ciszy, do współpracy i prezentacji,
  • testowanie ustawień w krótkich cyklach oraz obserwacja wpływu na zaangażowanie i jakość pracy uczniów.

Źródła:

  1. Projekt badawczo-edukacyjny „Przestrzeń ma znaczenie”, https://www.kopernik.org.pl/przestrzenie-edukacji (dostęp: 23.04.2025 r.).
  2. Katarzyna Lang, Przestrzeń ma znaczenie. Czy poprawi relacje uczniów ze szkołą?, https://www.edunews.pl/system-edukacji/szkoly/7019-przestrzen-ma-znaczenie-czy-poprawi-relacje-uczniow-ze-szkola (dostęp: 23.04.2025 r.).
  3. Nagranie „Przestrzeń ma znaczenie”, https://youtu.be/TOCOPaPrgsg?feature=shared (dostęp: 23.04.2025 r.).